Sjef van Duin | Bibliothecaris
Sjef van Duin, bibliothecaris van het Nederlands Fotomuseum
Sjef van Duin is de bibliothecaris van het Nederlands Fotomuseum in Rotterdam. Fotograaf Daan Kamerman en redacteuren Mick van Dijk en Peter Romijn ontmoeten Sjef op zijn nieuwe werkplek, de mooie open bibliotheek van het museum. Deze bibliotheek is een van de grootste in zijn soort in Europa. Ze is opgezet door Hans Zonneveile, onder de naam Fotodoc (!), toen verbonden aan wat eerst het Nederlands Foto Instituut was en nu het Nederlands Fotomuseum is. Hans bouwde de bibliotheek stap voor stap op. In 2012 ging hij met pensioen en Sjef van Duin nam de zorg voor de bibliotheek over. Sjef vertelt hoe hij de taak direct omarmde en over alles wat deze bijzondere bibliotheek te bieden heeft.
“Ik wilde niet meemaken dat zo'n mooie verzameling ten onder zou gaan. Als je een fotomuseum bent, dan moet je er op dat gebied een vakbibliotheek op na houden. De bibliotheek is voor het museum onmisbaar, bijvoorbeeld wanneer er beleidskeuzes moeten worden onderbouwd. Maar ze is ook belangrijk voor de informatievoorziening van álle fotografie instellingen in Nederland.”
PAKHUIS SANTOS
Fast forward naar 2026: het Nederlands Fotomuseum verhuisd van de locatie Las Palmas naar een nieuwe plek, Pakhuis Santos. De bibliotheek heeft hier een prominente plek gekregen, in de centrale hal van het Nederlands Fotomuseum. Deze nieuwe behuizing is volgens Sjef een enorme vooruitgang: ”je ziet het direct: de bibliotheek is nu een soort lounge, bedoeld als eyecatcher voor het publiek dat binnenkomt. Behalve deze grote open ruimte is er ook nog een groot depot met de collectie vakliteratuur, tijdschriften en de bibliofiele collectie, bestaande uit kwetsbare of kostbare boektitels. Het is voor ons heel belangrijk dat we open verbinding hebben met het publiek dat het museum bezoekt. Mensen kunnen zo direct zien van wie er boeken in de bibliotheek staan. Dat wekt een bredere belangstelling op en zorgt ook voor schenkingen. De bibliotheek heeft geen oneindig budget en we zijn erg blij als particulieren en fotografen boeken schenken die we nog niet hebben.
GEBRUIKERS
Wie het Nederlands Fotomuseum binnen loopt ziet door de glazen wand direct hoge kasten met rijen fotoboeken. Sommige bezoekers kijken wat terughoudend, anderen zijn direct nieuwsgierig en komen binnen. Volgens Sjef kan die publieksfunctie tot avontuurlijk communiceren leiden, want hier kan je echt browsen in de fotografiegeschiedenis: “Veel algemene bezoekers zijn echt geïnteresseerd in fotografie, stellen basale vragen en zijn blij verbaasd over wat er is. Ik stimuleer ze dan om te bedenken uit welk land hun favoriete fotograaf afkomstig is. De bibliotheek is ingedeeld op land van herkomst, ik leg de boeken op de kast, die slaan ze open en zo kunnen ze zich een beeld vormen.
Er zijn natuurlijk ook gebruikers met een heel specifiek doel: “Ooit kreeg ik als beginnend bibliothecaris een telefoontje van een Duitse auteur, Rahel Feilchenfeldt. Ze vroeg me alle in Engels uitgegeven Reispockets van Cas Oorthuys klaar te leggen. Het verzamelen van deze reeks is al sinds mijn studententijd een hobby van me. Ik heb thuis mijn eigen kleine Oorthuisarchief. Feilchenfeldt was bezig een boek samen te stellen over een uit Duitsland gevluchte Joodse uitgever Bruno Cassirer die in Oxford was neergestreken. Ze vroeg mij stuk te schrijven over de relatie tussen Oorthuys en Cassirer. Dat is opgenomen in het boek Bruno Cassirer Publishers Ltd. Oxford 1940-1990. Mijn bijdrage is ‘Cas Oorthuis, de Europese fotograaf’. Voor mijn ontwikkeling als bibliothecaris was dit een belangrijke activiteit omdat ik hierdoor bij andere instellingen over de vloer kwam op zoek naar informatie.”
RELEVANT VOOR MAKERS
De bibliotheek is vanzelfsprekend erg relevant voor fotografen en studenten fotografie. Sjef ziet fotografen meestal niet in de bibliotheek zolang ze aan een project werken. “Bij afronding van een project, of als er een expositie is geweest, dan is een fotoboek een mooi compact middel om een project voort te laten leven. Dat begint al bij het publiek dat hun expositie heeft bezocht.
Er komen ook veel studenten van de kunstacademies die werken aan hun scriptie. Dat verandert wel nu er veel beeldmateriaal en bijbehorende informatie digitaal beschikbaar is. Toch komen er nog steeds groepen studenten klassikaal en ontdekken ze wat er hier te zien is. Ik hoop ze dan vaker terug te zien omdat een fotoboek een aantal essentiële aspecten heeft die een beeldscherm nooit kan brengen: de tactiliteit van papier, de geur, de spanningsopbouw hoe je een boek doorbladert.
De nieuwe techniek brengt natuurlijk ook goede dingen. Tijdens mijn opleiding had ik nooit durven dromen dat mijn werk er als een echt boek uit zou kunnen zien. Maar nu stuur je gewoon een PDF-je naar een printerette. Zo zijn scripties er steeds mooier uit gaan zien, niet meer van die rare ringbandjes. Ze zien eruit als echte boeken in oplage gemaakt en dat is inspirerend.
Kijkend naar het werk van studenten ziet Sjef een trend die verbonden is met hedendaagse nadruk op individu en identiteit. “Er zijn heel veel persoonsgebonden verhalen en beelden. Toen ik begon, heerste het idee van wat je achtergrond is doet er niet zo toe. Documentair fotografen gingen op stap om te kijken en te vertellen wat ze zagen. Dat waren vaak sociale en politieke reportages. Zoals wat Cas Oorthuys deed met zijn boek Indonesië: een Staat in Wording (1947). Zulk werk is opeens weer relevant voor studenten nu: ze vragen vaak welke boeken ik heb over het land van herkomst van hun families”.
HET FOTOBOEK ALS VERHAAL
In het kader van de Fotoboekenweek brengen we het genre fotoboek ter sprake. Sjef is enthousiast, over fotoboeken als medium en over de verhalen die ze brengen: “Fotoboeken kunnen betoveren, in sommige boeken maak je echt een ontdekkingstocht. Het boek Why Mister, Why van Geert van Kesteren uit 2004 is zo’n voorbeeld. De gesloten zijde van het boek, in nieuwstaat Japans gebonden, moest met een briefopener geopend worden, dan gaf het boek zijn geheimen prijs. Je krijgt zoveel aparte ervaringen, ook van volslagen onbekende fotografen. Zo kwam ik een keer bij een vrijmarkt op Koninginnedag een oud fotoboek over Terschelling tegen. Een zekere Jelle Cupido had in het midden van de vorige eeuw van alles en iedereen op het eiland gefotografeerd, ook de Duitse soldaten die er in de oorlogsjaren waren gelegerd. Zo zijn er vaker van dit soort pareltjes op de rommelmarkten te vinden.
Sjef signaleert dat de fotoboekenmarkt helaas maar klein is. Bovendien hebben de gedrukte media steeds minder middelen om fotografen op pad te sturen voor een reportage Er zijn natuurlijk uitzonderingen: “Van het werk van Erwin Olaf kan je rond een tentoonstelling aardig wat boeken verkopen. Dat geldt ook voor het werk van Eva Besnyö, dat nu in Den Haag te zien is. De musea doen in zulke gevallen aan uitgebreide marketing, met reclameplaten op lantarenpalen in heel Nederland. De mensen kopen het boek als ze de tentoonstelling hebben gezien. Ook is er wel degelijk een groep liefhebbers van fotoboeken en kunstboeken. Het is wel een kleine groep en daar is geen dikke boterham aan te verdienen. Maar wat FOTODOK doet met de BOOKTALKS in TivoliVredenburg, dat is bijzonder, de eerste keer dat ik er kwam keek ik mijn ogen uit, zoveel mensen die oprecht geïnteresseerd zijn in fotoboeken!”
HET FAVORIETE FOTOBOEK VAN SJEF
Aan het slot van het interview beantwoordt Sjef de vraag naar zijn favoriete fotoboek. “Het fotoboek dat volgens mij iedereen zou moeten zien dat is en blijft toch Rotterdam Dynamische Stad uit 1958. Ik had al een zwak voor Cas Oorthuys voordat ik naar Rotterdam kwam. Het verhaal volgt het ritme van de dag, je ontwaakt hier bij de eerste foto. Nou, Rotterdam-Werkstad, het is een prachtig en geweldig idee. Waar het mij vooral om te doen is, is dat je als fotograaf vertelt met beelden. Dat doet Cas in dat boek. Hij was een onvervalste Amsterdammer maar hield enorm van Rotterdam en omgeving, niet alleen om het zijn opdrachtgever naar de zin te maken. Hij hield van dynamiek, daarom heet het Rotterdam dynamische stad – en dat geef ik graag door.”
________________________________
Bibliothecaris Sjef van Duin werkte ook als museumdocent bij Nederlands Fotomuseum en bij Huis Marseille in Amsterdam. Verder heeft hij gedoceerd aan de Vrije Academie in Vlaardingen en aan middelbare scholen. Samen met zijn vrouw Esther Zitman programmeert hij de kunst in het Schreiershuisje in Schiedam. Bovendien is hij zelfstandig kunstenaar met een voorliefde voor het avontuurlijke genre van ‘mislukte foto’s’, publiceerde over de geschiedenis van Polaroid in Nederland en is mederedacteur van het opgewekte tijdschrift Fotozini the fotozine.
De link naar de on-line catalogus waarover Sjef sprak is: https://www.fotografiebibliotheek.nl/AISFB/search/simple
_________________________________
beeld: Daan Kamerman