Marian Bakker | A Queer Gaze

Fotograaf Marian Bakker (1944) legde in de jaren 80 en 90 de lesbische scene vast, in eerste instantie als ontdekkingsreis naar haar nieuw gevonden identiteit, later ook als freelancer voor organisaties als de Gay Games en het Lesbisch Archief. Na een succesvolle crowdfunding verscheen begin 2026 haar fotoboek A Queer Gaze, een overzicht van haar werk in deze periode. Mick van Dijk sprak haar over haar werk, en waarom het fotoboek voor haar het medium is om de queer geschiedenis door te geven aan de volgende generatie.

Het heeft lang geduurd tot er een retrospectief van je werk verscheen, lees ik op de achterflap. Waarom wilde je nú dit boek maken?

“Ik heb al eens eerder een fotoboekje gemaakt, toen ik met pensioen ging bij IHLIA (een LGBTQ+ archief in Amsterdam, red.). Dat was hartstikke leuk, maar ik dacht eigenlijk ook: hiermee is het klaar.

In 2023, op een bijeenkomst die ging over 25 jaar na de Gay Games, kwam ik Kees Ruyter tegen. Kees was de creative director van de Gay Games, ik heb in die tijd veel met hem samengewerkt als fotograaf. Hij kwam met het idee. In eerste instantie dacht ik dat hij een herinneringsboek voor de Games bedoelde, maar hij zei: ‘nee, een fotoboek van jou, en met jouw beste foto’s’.

Ik liet het eigenlijk gewoon gebeuren. Ik dacht dat ik het allemaal achter de rug had, en ik had geen zin meer in zoveel werk. Maar hij is ermee aan de gang gegaan, kwam langs om een eerste selectie foto’s te maken en had allerlei ideeën, waaronder de teksten die in het boek zijn gekomen. Hij heeft er heel veel werk aan besteed, en daar ben ik hem eeuwig dankbaar voor. Anders was het boek er nooit gekomen.

De foto’s in het boek zijn vooral eind jaren 80 en in de jaren negentig gemaakt. Kun je een beeld schetsen van de lesbische wereld in die tijd?

“Er kwamen toen plekken specifiek voor vrouwen, voor lesbo’s, op, uitgaansplekken als Saarein en Vive la Vie, maar ook boekhandels, drukkerijen, restaurants. Ik ben ik in die tijd met een paar lesbische dames, die net als ik weg wilden uit Amersfoort, naar Amsterdam gegaan, waar we in Het NRC-Handelsbladgebouw - een groot kraakpand - gingen wonen. Er was in die tijd net zo’n vreselijke woningnood als nu, en je kon toen nog kraken. Daar openden we een café-restaurant, Orka la Rose, waar we culturele activiteiten organiseerden en films vertoonden.

Die films waren naast de fotografie ook heel belangrijk voor mij, maar veel verhalen waren somber, en lieten de zware kanten van het lesbische leven zien.. Ik kan me nog een film van de Hongaarse filmmaakster Márta Mészáros herinneren, die ging over een lesbische relatie, maar eindigde met een zelfmoord.

Juist de zware kanten zie je vrij weinig in jouw boek. Het is erg positief.

“Dat klopt, dat ging vanzelf, maar ik was er ook naar op zoek. Ik kwam pas later in mijn leven voor het eerst een lesbische vrouw tegen. Toen ik ontdekte dat er lesbische vrouwen waren, zag ik ze ineens overal om me heen en werd ik binnen een half jaar zelf verliefd. Daarvoor wist ik gewoon niet dat dat kon. Je hebt voorbeelden nodig waarmee je je kunt identificeren, waarbij je kunt zien dat het een mogelijkheid is. Dat werd een van mijn grootste drijfveren om er in de fotografie iets mee te doen.

Veel van je foto’s lijken niet te zijn gemaakt met het oog op eeuwigheid, maar voor vluchtige publicaties in de eigen scene.

“In het begin zelfs niet daarvoor. Ik was begonnen met mijn eigen lesbische familie, de mensen met wie ik woonde, te fotograferen. Dat was helemaal niet bedoeld voor het publiek. Toen ik in het uitgaansleven ging fotograferen, bleek dat daar wel behoefte aan was bij lesbische tijdschriften en bladen als SEK (het ledenblad van COC, red.). Dat ging eigenlijk vanzelf. Maar ik ben niet begonnen met de bedoeling om het te verkopen of ergens te publiceren, daar was ik helemaal niet mee bezig.

Hoe waren de foto’s wel bedoeld?

“Het was een ontdekkingsreis voor mezelf. Hoe ziet mijn nieuwe wereld eruit? En welke vrouwen kom ik daar tegen?

Waarom een fotoboek, en niet bijvoorbeeld een tentoonstelling?

“Omdat die langer bij je blijven. Exposities vergeet je al gauw, fotoboeken kun je altijd nog eens terugkijken. Bij sommige exposities uit het verleden heb ik nu spijt dat ik er nooit achteraan ben gegaan om er een boek van te maken, dat zouden nu echt tijdsdocumenten zijn.

Ik ben zelf nog betrokken geweest bij de oprichting van het lesbisch archief. We hadden toen al heel veel behoefte aan voorbeelden. ‘Wie waren er zoals als ik in de geschiedenis?’ Als je niet kan lezen over wat er allemaal gebeurd is, dan mis je dat heel erg. Ook dat was voor mij ook een belangrijke drijfveer.

Een fotoboek maken is altijd een collaboratief proces, kun je iets vertellen over verrassingen die daarbij langskwamen?

“De lithograaf, degene die de foto’s bewerkt voor het boek, drukt er ook erg zijn stempel op. Voor dit boek was dat Alex Veenstra, met wie ik vroeger ook heb gewerkt. In het verleden werden foto’s die ik maakte vaak met veel contrast en diepe zwarten op glanzend papier afgedrukt, dat komt krachtig over. In dit boek is het papier warmer wit geworden, en mat. Dat lijkt tegenwoordig de stijl te zijn, vooral voor boeken die over het verleden gaan.

Ik kende de lithograaf en ik wist dat hij heel goed was, maar ik moest er echt aan wennen. Nu zie ik wel dat het, juist omdat het niet zoveel contrast heeft, meer diepte krijgt. Dat vind ik nu ook erg mooi.

In het boek staan ook een aantal teksten van jonge, queer mensen, met heel verschillende achtergronden. Waarom is het belangrijk dat die er tussen staan?

“Er is recent een boekje uitgekomen dat de hele queer geschiedenis in Nederland nog eens op een rijtje heeft gezet. (Queer geschiedenis van Nederland, Marijke Huisman, red.) Dat soort teksten zou je er zo in kunnen plakken, maar dat hoeft niet. Die geschiedenis zit al in de beelden.

De teksten die er nu in staan, doen iets heel anders.

Zo staat er een foto in het boek van twee vrouwen, op de rug gefotografeerd, die naar buiten kijken door een gat in een kapotte muur van een kraakpand. Ik had die foto zelf niet uitgekozen, en ik begreep niet waarom het er in moest.

Een kunstenaar uit Maleisië, Marcos Kueh, heeft daar een tekst bij geschreven over het huisje waar hij en zijn eerste liefde in woonden. Een huisje waar niets was, behalve een klein matras op de grond. Toch was het hun plek, waar ze samen gelukkig konden zijn.

Door die tekst besefte ik hoe gelukkig wij waren in de woongroep Citadel. Anderen zouden misschien zeggen, ‘wat een armoe, wat een ellende’, maar wij hebben het als een heel erg gelukkige tijd ervaren. Je kon nog je eigen wereld opbouwen, dromen van hoe die eruit zou gaan zien.

De teksten geven dus ineens een gevoelswaarde aan de beelden. Dat vind ik veel beter dan de geschiedenis nog eens opschrijven.

Wat hoop je dat lezers van dit boek meenemen?

“Op een gegeven moment, toen we al met de crowdfunding bezig waren, ontdekte ik dat er een lesbische uitgeverij was opgericht, Velvet Publishers. Ze geven normaal eigenlijk geen fotoboeken uit, maar vooral lesbische romans, maar ik dacht meteen: daar wil ik bij. Bij een andere, grotere uitgeverij was het misschien commerciëler geweest, maar dat hoefde van mij niet meer per se. Met deze uitgeverij komt het boek terecht op de plekken waar het thuishoort, dat was voor mij belangrijker.

In eerste instantie had ik een publiek voor ogen dat een stukje van de queer geschiedenis zelf, net als ik, had meegemaakt. Die lezers zijn er, en die zijn ook erg blij met het boek. Maar er komen ook jonge vrouwen op af, ook bij hen slaat het aan, het wekt fantasieën op, ze gaan er zelf iets mee doen. Een tijdje terug kwam ik een vrouw tegen die de theateropleiding doet en bezig is om een lesbische voorstelling te maken. Ze laat zich daarbij inspireren door de foto’s in het boek. En een groep vrouwen die bezig was met een project over voetbalvrouwen vroeg of ze een foto van mij op hun shirt mochten afdrukken. Dat vind ik fantastisch.”

A Queer Gaze wordt uitgegeven door

https://velvetpublishers.vrijeboeken.com/book/9789493384996-a-queer-gaze.html

Beeld cover: Velvet Publishers
Overige beelden: Mick van Dijk

In dit interview komt het onderwerp zelfmoord kort ter sprake. Denk je aan zelfdoding? Neem contact op met 0800-0113 of chat op 113.nl